Ulumu'l-Kur'an'ın Temel Taşı: El-Vücuh ve'n-Nezâir İlmi ve Önemi

Kur’an’ı Kerimi farklı farklı yönlerden anlama ve tefsir etmek için ihtiyaç duyulan Ulumu’lKur’an ve Usulu’t-Tefsir ilim dallarının

belki de en önemli alt konu başlıklarından bir tanesi de El-vücuh ve’n-nevazir ilmidir. Bu ilim, Kur’an’ı anlamaya çalışan bir kimse

için ayetlere bakış açısını statik bir yapıdan daha dinamik bir yapıya geçirmek ve Kur’an’ı Kerim’de zikredilen kelimelerin aslında farklı farklı ayetlerde daha farklı manalara geldiğini beyan etmek için tesis edilmiştir. Yani bu ilim kişiye Kur’an’ı Kerim’i daha derin bir anlayış sunma sadedindedir. Bu minvalde Mukatil b. Süleyman kendi kitabını şu merfu’ hadis ile başlamıştır: “Bir kimse, Kur'ân'ın çok sayıdaki vücûhunu (anlam inceliklerini) görmedikçe tam bir fakih (derin bilgi sahibi) olamaz." Peki nedir bu El-vücuh ve’n-nevazir ilmi? İbnü'l-Cevzî, "Nüzhetu'l-Ayuni'n-Nevâzir fî İlmil-Vücûh ve'n-Nezâir" adlı kitabında şöyle demektedir: "Bil ki Kur'ân-ı Kerîm'de bir kelimenin tek bir anlamda geçip, farklı yerlerde aynı lafız ve hareke ile zikredilmesi mümkündür. Ancak her konumda o kelimenin anlamı, geçtiği yere göre farklı olabilir. Bu, 'vücûh' olarak adlandırılır. Kelimenin başka bir anlamda kullanılması ise 'nezâir' olarak isimlendirilir. 'Vücûh' kavramı, farklı manaları olan aynı lafızlar içindir. 'Nezâir' ise aynı anlama gelen farklı lafızlar içindir. Aslen, bu terimler "Vücûh ve Nezâir" kitaplarında ele alınmıştır."1 Örneğin, El-Müberred’in şu sözleri anlatmak istediğimize ışık tutacaktır: "Lafzı aynı olup, anlamı farklı olan ifadelere örnek olarak Yüce Allah'ın şu sözü verilebilir: “Onlar sadece zan ve tahminde bulunuyorlar.” (Bakara/78) Bu ifade, şüphe eden kimse içindir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: 'Onlar, Rablerine kavuşacaklarını zannederler.' (Bakara/46) Bu, onların kesin inanç sahibi olduklarını gösterir. Eğer kesin bir inançları olmasaydı, karışıklık ve şüphe içinde kalırlardı. Bu durum, Allah Teâlâ'nın birliğine iman etmelerindeki sağlamlığı ifade eder. Aynı şekilde, müminin şu sözü de benzer bir anlam taşır: “Doğrusu ben, hesabımla karşılaşacağımı zaten biliyordum.” (Hakka/20) Buradaki Arapça ibarede geçen "zannetmiştim" ifadesi, "kesin olarak iman etmiştim" anlamındadır." Burada görüldüğü üzere ayeti kerimelere baktığımızda normal gündelik hayatta zan manasında kullanılan bu kelime birtakım ayetlerde zan manasında değil hatta ilim/yakin manasında kullanılmıştır. Bu tarz aynı kelime dahi olsa farklı manalar içerebilen kelimelere vakıf olabilmek için El-vücuh ve’n-nevazir kitapları ümmetin alimleri tarafından göz önünde tutulmuştur. Bu alanda yazılmış olan kitaplar nelerdir? 1- Nüzhetu'l-Ayuni'n-Nevâzir fî İlmil-Vücûh ve'n-Nezâir, İbnü’l-cevzi. 1 Nüzhetu'l-Ayuni'n-Nevâzir fî İlmil-Vücûh ve'n-Nezâir, Sayfa 83, Müessetur’r-risale, 1987, 3. Baskı. 2- El-vücuh ve’n-nevazir, Ebu Hilal El-Askeri. 3- El-vücuh ve’n-nevazir, Mukatil b. Süleyman. 4- El-vücuh ve’n-nevazir fi’l-Kur’ani’l-Kerim, Musa b. Harun El-A’ver. 5- Mevsuatu’l-vücuh ve’n-nevazir, D. Ahmed b Muhammed El-beridi ve D. Fihd İbrahim Ed-Dali’ Vücûh ve Nezâir İlminin Önemi ve Faydaları: 1. Kur’ân’da Birden Fazla Anlamı Olan Kelimelerin İncelenmesi: Kur’ân’ın birden fazla anlam taşıyan kelimeleri nasıl kullandığını araştırmak, Kur’ân’ı daha iyi anlaşılmasına vesile olur. 2. Kur’ân’ı Doğru Anlama Yollarından Biri: El-vücuh ve’n-nevazir ilmi, Kur’ân’ı derinlemesine anlamak ve doğru bir şekilde tefsir edebilmek için önemli bir yöntemdir. 3. Çok Anlamlı Kelimelerin Doğru Anlamını Açıklama: Bu ilim sayesinde, birden fazla anlamı olan kelimelerin doğru anlamı net bir şekilde belirlenir. Böylece, yanlış yorumlar ve bidatların önüne geçilmiş olunur. 4. Fakihler, Alimler ve Müfessirler İçin Gerekli Bir İlim: Kur’ân ilimlerinin temel taşlarından biri olan bu ilim, fakihler, âlimler ve müfessirler için vazgeçilmezdir. Bu bilgi sayesinde, eş anlamlı ve farklı anlamlı kelimeler doğru bir şekilde ayırt edilir. 5. Kavramsal Tefsir Yöntemi: Bu ilim, belirli bir Kur’ân kelimesini araştırarak o kelimenin Kur’ân’da geçtiği tüm ayetleri toplamayı sağlar. Ardından bu ayetler incelenir ve kelimenin farklı bağlamlardaki anlamları ortaya çıkarılır. 6. Kur’ân’ın İ’cazının (Mucizeliğinin) Bir Yönü: Kur’ân’daki tek bir kelimenin yirmi veya daha fazla farklı anlamda kullanılması, insan sözlerinde bulunmayan eşsiz bir özelliktir. Usta bir müfessir, bu kelimelerin farklı kullanımlarını incelediğinde, her bir anlamın yerini başka bir kelimenin dolduramayacağını fark eder.2 Netice olarak, bir kimse Kur’an’ı Kerim’in ne gibi bir belagat ve fesahata tam anlamıyla vakıf olmak ve Kur’an’ı Kerim’in zamanında ki şairleri adeta dilsiz bırakan i’cazını kavramak isteyen bir kimse bu kitapları sayfa sayfa karıştırmalıdır. 2 Zevaidu İbn’i-cevzi ala Mukatil b. Süleyman fi’l-vücuh ve’n-nevzair, Camiatu’l-İmam Muhammed b. Suud, S. 4,5,194,195.